زهره نعلبندی
در جهان امروز، مرزهای فرهنگی تقریبا رنگ باختهاند. جریان بیوقفهی اطلاعات، تصاویر و سبکهای زندگی از سراسر دنیا، مفهوم «هویت» را دستخوش تغییر کرده است. ایران، با پیشینهای چند هزارساله در فرهنگ و تمدن، در برابر این موج جهانی ایستاده اما دیگر ایستادن کافی نیست؛ باید بازتعریف شود، نه انکار.
جهانیشدن اساسا پدیدهای دووجهی است که هم فرصتی برای تعامل و تهدیدی برای یکنواختی محسوب میشود. از یک سو، ایرانیان با استفاده از فضای مجازی در جریان تازهترین اندیشهها، هنرها و رفتارهای جهانی قرار میگیرند. از سوی دیگر، همین ارتباط بیواسطه با فرهنگهای خارجی، گاه به فرسایش هویت ملی منجر میشود؛ جایی که زبان فارسی در گفتوگوهای روزمره رنگ میبازد، پوششهای سنتی به حاشیه میروند و ارزشهای جمعگرایانه جای خود را به فردگرایی میدهند.
اما پرسش اصلی اینجاست آیا جهانیشدن باید به معنای «حل شدن» باشد یا «همافزایی»؟
تجربهی بسیاری از ملتها نشان میدهد میتوان در دل جهانِ چندفرهنگی، هویت را حفظ و حتی غنیتر کرد. ژاپن، هند و فرانسه نمونههاییاند که سنت را با فناوری درآمیختهاند و از این ترکیب، چهرهای تازه از خود ساختهاند. در ایران نیز چنین ظرفیت عظیمی وجود دارد؛ از ادبیات فارسی که میتواند الهامبخش گفتوگوهای جهانی درباره عشق و اخلاق باشد، تا موسیقی تلفیقی که همین روزها نسل جوان آن را در پلتفرمهای جهانی معرفی میکند.
مسئله مهم، داشتن نگاه فعال به هویت است. اگر هویت را میراثی ثابت ببینیم، در برابر هر تحول آسیبپذیر میشود. اما اگر آن را موجودی زنده در جریان تکامل بدانیم، جهانیشدن نه تنها تهدید نیست بلکه فرصتی است برای بهروز شدن.
رسانهها، آموزش و نظام فرهنگی کشور نقشی کلیدی در این بازتعریف دارند. آموزش زبان و تاریخ ایران باید همزمان با آموزش تفکر انتقادی و گفتوگوی بینفرهنگی پیش برود؛ تا جوان ایرانی بتواند به جای تقلید، انتخاب کند.
در این میان، مسئولیت نهادهای فرهنگی سنگینتر است. سیاستگذاری فرهنگی باید بر پایهی شناخت دقیق جامعه دیجیتال انجام شود، نه بر مبنای ترس از نفوذ خارجی. جلوگیری از تماس فرهنگی ممکن نیست، اما هدایت آن با خلق محتوای قوی، بومی و جذاب امکانپذیر است. هنرمندان، نویسندگان و تولیدکنندگان محتوای آنلاین، ستونهای اصلی این مقاومت فرهنگیاند.
هویت ایرانی، اگرچه در معرض تغییر است، اما در ذات خود پویا و منعطف بوده است. از دوران هخامنشی تا معاصر، همواره با فرهنگهای گوناگون درآمیخته و از آنها آموخته است، بیآنکه جوهر خود را از دست بدهد. اکنون نیز باید همان مسیر را ادامه دهیم؛ اینبار با ابزارهای دیجیتال و گفتوگوهای جهانی.
در نهایت، بازتعریف هویت ایرانی در عصر جهانیشدن یعنی پذیرش جهان بدون از دست دادن خود. یعنی «ایرانبودن» نه به معنای بازگشت به گذشته، بلکه آفرینش آیندهای که در آن ایرانی بودن، خود نوعی حضور جهانی است.
