فاطمه مداح نظری- قم پایتخت فرهنگی جهان شیعه و پایتخت دوم ادبیات کودک و نوجوان ایران، قطب تولید معارف دینی در ایران، قطب تولید مطالب اسلامی، بزرگترین قطب انتشار کتاب پس از تهران و بزرگترین قطب انتشار کتابهای دینی در خاورمیانه نیز شناخته میشود. قم پس از مشهد، زائر پذیرترین شهر ایران است.
استان قم یکی از مناطق تاریخی ایران است که شواهد باستانشناسی، قدمت آن را به دوران اولیه تاریخی و ساسانیان نسبت میدهد. موقعیت جغرافیایی این منطقه، ازجمله وجود رودخانه اناربار و راههای مواصلاتی مهم، قم را به منطقهای پررونق در دورانهای مختلف تبدیل کرده است.
قم، قطب نخست انتشارات کتب مذهبی و حوزه دین کشور و با داشتن 11 درصد ناشران کتاب، دومین قطب تولید کتاب پس از تهران است. حدود 50 درصد کتاب های چاپ شده در قم به حوزه دین اختصاص دارد.
استان قم با پیشینهای درخشان و جایگاهی ممتاز در حوزه چاپ و نشر کشور، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت و تدبیر مسئولان برای حفظ و ارتقای این موقعیت ارزشمند است.
بر پایه آمارهای رسمی، سالانه بیش از ۱۱ هزار عنوان کتاب در قم مجوز چاپ دریافت میکند؛ آماری که این استان را پس از تهران در جایگاه دوم نشر کشور قرار داده است و به طور میانگین، ماهانه حدود ۹۰۰ عنوان کتاب برای نخستین بار در قم مجوز انتشار میگیرند.
تا پایان سال ۱۴۰۳ بیش از هزار و ۵۰۰ ناشر در این استان فعال بوده و شمار چاپخانهها به جز مراکز چاپ دیجیتال به ۲۹۱ واحد رسیده است.
قم تنها استانی است که از شهرک تخصصی چاپ برخوردار است و بیش از ۳۰ درصد کاغذ کشور در این استان توزیع میشود؛ موضوعی که اهمیت و جایگاه راهبردی قم در صنعت چاپ و نشر را بیش از پیش نمایان میسازد.
استان قم با بیش از یکهزار و ۳۰۰ ناشر، حدود ۵۰۰ واحد فعال و اشتغالزایی برای بیش از سه هزار نفر، امروز به یکی از قطبهای مهم صنعت چاپ و بستهبندی کشور تبدیل شده است.
از سال ۱۳۹۵ تاکنون واحدهای چاپ و بستهبندی در قم رشدی ۴۰ درصدی را تجربه کردهاند که این امر نشانگر ارزش افزوده بالای این صنعت، بهویژه در بخش بستهبندی است و افزون بر این، خوشه چاپ و بستهبندی قم به دلیل تعامل سازنده میان فعالان، اجرای موفق مدل توسعه خوشهای و ایجاد شهرک تخصصی، بهتازگی عنوان «خوشه صنعتی برتر کشور» را به خود اختصاص داده است.
وارداتی بودن مواد اولیه و تجهیزات چاپ و وابستگی مستقیم آن به نرخ ارز، مشکلات جدی در برنامهریزی و تعیین قیمت تمامشده ایجاد کرده است و از سوی دیگر، بهروزرسانی دستگاهها و تجهیزات چاپی از ضروریات ارتقای کیفیت است، اما در استان توجه کافی به این امر نشده و این در حالی است که صنعت چاپ، صنعتی مادر به شمار میرود و کیفیت پایین محصولات میتواند سبب گرایش مشتریان به نمونههای وارداتی شود.
یکی از بزرگترین مشکلات فعالان این حوزه، موضوع مکان است و بخش عمدهای از چاپخانههای قم در واحدهای اجارهای فعالیت میکنند و به دلیل وزن بالای دستگاهها، جابهجایی آنها دشوار و پرهزینه است و از اینرو، تأمین زمین در شهرکهای صنعتی برای استقرار چاپخانهها ضرورتی انکارناپذیر است.
قم امروز در جایگاهی ایستاده است که کمتر استانی در کشور تجربه کرده است؛ دومین قطب نشر ایران با بیش از هزار و پانصد ناشر، صدها چاپخانه و سهمی چشمگیر در توزیع کاغذ کشور و این استان نهتنها خاستگاه نشر دینی و علمی کشور است، بلکه در سالهای اخیر وارد عرصه چاپ صنعتی و بستهبندی نیز شده و حتی گامهایی در حوزه صادرات برداشته است.
با این حال، واقعیتهای میدانی حکایت از تناقضی تلخ دارد، صنعتی که بهعنوان مادر صنایع شناخته میشود، در قم از حمایت کافی بیبهره است و مشکلات زیرساختی و مکان استقرار چاپخانهها، فرسودگی تجهیزات، وابستگی به مواد اولیه وارداتی و نوسانات ارزی، کمبود نیروی انسانی آموزشدیده، عدم تخصیص مناسب تسهیلات و در نهایت بحران مدیریت شهرک شهاب، چالشهایی هستند که آینده این صنعت را تهدید میکنند.
با وجود تمام این چالشها، ظرفیتهای قم در حوزه نشر همچنان بیبدیل است و اگر سیاستگذاریها اصلاح شود، اگر تسهیلات و منابع مالی بهدرستی تخصیص یابد، اگر نوسازی تجهیزات و تربیت نیروی انسانی در اولویت قرار گیرد، صنعت چاپ قم نهتنها جایگاه خود را در کشور تثبیت میکند، بلکه میتواند به یکی از قطبهای صادراتی منطقه بدل شود.
حفظ و ارتقای جایگاه قم در صنعت چاپ و نشر، آزمونی جدی برای تدبیر مسئولان استانی و ملی است و بیتوجهی به این ظرفیت، به معنای از دست دادن فرصتهای فرهنگی، اقتصادی و حتی اجتماعی است و در مقابل، حمایت هدفمند و نگاه آیندهنگر میتواند قم را به الگویی ملی در پیوند میان میراث فرهنگی و اقتصاد صنعتی تبدیل سازد، الگویی که هم حافظ هویت علمی-دینی شهر باشد و هم پیشران توسعه صنعتی کشور.
قم از لحاظ کتابخانههای عمومی به لحاظ تعداد کتابخانه، صندلی و عنوان کتابها وضع مطلوبی ندارد و تا رسیدن به سطح مطلوب فاصله داریم و کتابخانههای تخصصی هم جوابگوی حوزه عمومی نیستند.
گرانی کتاب را از مشکلات عرصه کتابخوانی است و طلاب، دانشجویان و هم عموم مردم این مشکل را دارند.
محمدرضا سوقندی گفت: قم از نظر آماری، یکی از استانهای پیشتاز کشور است، ۷۰۰ موسسه فرهنگی، ۵۱۲ کانون فرهنگی هنری مسجد و دهها ناشر فعال در حوزه مجلههای تخصصی و نشریههای علمی و دینی، شبکهای کمنظیر از ظرفیتهای فرهنگی را در این استان شکل دادهاند.
محمدرضا سوقندی اضافه کرد: آنچه این ظرفیتها را موثر میکند، پیوند آنها با مردم و تحولات واقعی جامعه است، اگر ارتباط جریان فرهنگی با زیست مردم قطع شود، آثار آن به حاشیه میرود.
